تمدن اسلامی
ساعت ۱:٥٢ ‎ق.ظ روز یکشنبه ۳۱ شهریور ۱۳۸٧   کلمات کلیدی: تاریخی

تمدن اسلامی:

 

                                دانش‌اندوزی و بهره‌گیری از دانش تمدن‌های پیشین

                                پدید آمد. اسلام در کمتر از یک سده به سراسر

                                خاورمیانه، شمال آفریقا و اسپانیا گسترش یافت و

                                میانه‌ی زمین، قلمرو جهان اسلام شد. در این

                                منطقه‌ی پهناور، که زادگاه چند تمدن درخشان بود،

                                مسلمانان دستاوردهای تمدن‌های پیشین را پذیرفتند و

                                با توسعه‌ی آن‌ها، تمدن شکوهمندی را به وجود

                                آوردند. ایرانیان در پدید آوردن تمدن اسلامی سهم

                                زیادی داشتند و این تمدن زمینه‌ساز نوزایی در

                                اروپا شد. 

                                سفارش‌های ماندگار

                                معجزه‌ی پیامبر اسلام(ص) کتاب قرآن است، کتابی که

                                مسلمانان را به تفکر دعوت کرده، به شگفتی‌های

                                طبیعت قسم یاد کرده و ایمان دانایان را محکم‌ترین

                                ایمان دانسته است. پیامبر اسلام(ص) نیز پیوسته

                                مسلمانان را به دانش‌اندوزی سفارش می‌کردند. به

                                فرموده‌ی آن حضرت، دانش‌اندوزی بر هر زن و مردی

                                واجب است و دانش را باید از هر سرچشمه‌ای گرفت حتی

                                اگر در چین باشد و حتی اگر آموزگار آن فردی غیر

                                مسلمان یا کافر باشد. از این رو، مسمانان از همان

                                سده‌های نخستین به فراگیری دانش و توسعه و گسترش

                                آن روی آوردند و با بهره‌گیری از اندوخته‌های

                                پیشین بشری و توسعه‌ی آن، توانستند یکی از

                                باشکوه‌ترین تمدن‌های بشری را به ارمغان بیاورند.

                                گسترش اسلام

                                مسلمانان در سال 21 تا 22 هجری قمری سپاه ساسانیان

                                را در نبرد قادسیه و نبرد نهاوند شکست دادند. مردم

                                ایران که از ستم و فساد سال‌های پایانی حکومت

                                ساسانی رنج می‌بردند از خود مقاومت چندانی نشان

                                ندادند. آنان پیام برابری و عدالت اسلام را به گوش

                                جان شنیدند و به پیروی از این دین توحیدی روی

                                آوردند. مسلمانان در نبرد یرموک(در سوریه) ارتش

                                امپراتوری روم غربی(بیزانس) را در حالی شکست دادند

                                که از نظر تعداد، دو برابر مسلمانان بودند. آنان

                                سوریه و فلسطین و درواقع بخش زیادی از بیزانس را

                                فتح کردند. به زودی ندای اذان در مصر و لیبی نیز

                                طنین انداز شد و چندی بعد مسلمانان اسپانیا را نیز

                                فتح کردند.

                                زبان بین‌المللی

                                اسلام به سرزمین‌هایی با زبان و فرهنگ متفاوت پا

                                گذاشت. مردمان این سرزمین‌ها که ندای برابری و

                                بالندگی اسلام آنان را به این دین جذب کرده بود،

                                به این دین روی آوردند و برای فهم بیش‌تر کلام خدا

                                به فراگیری زبان عربی پرداختند. به این ترتیب،

                                برای نخستین‌بار یک زبان بین‌المللی در گستره‌ی

                                وسیعی از جهان رایج شد که به گسترش دانش و فرهنگ

                                کمک زیادی کرد. زبان مشترک باعث شد که هیچ

                                دانشمندی در سرزمین‌های اسلامی، از هندوستان و

                                آسیای میانه تا مصر و سوریه و اسپانیا، احساس غربت

                                نکند و برای دانش‌اندوزی به شهرهای مختلف سفر کند.

                                نگارش کتاب به زبان عربی نیز باعث شد هر دانشمندی

                                از دستاوردهای علمی دانشمندان دیگر آگاه شود و

                                ارتباط علمی، که برای پیشرفت دانش اهمیت زیادی

                                دارد، به آسانی امکان پذیر شود.

                                نهضت ترجمه

                                در زمان هارون الرشید، خلیفه‌ی عباسی، به سفارش

                                یحی بن خالد برمکی، وزیر ایرانی، کتاب‌خانه‌ی

                                بزرگی به نام خزانه‌ی حکمت(گنجینه‌ی دانش) در

                                بغداد ساخته شد و کتاب‌های گوناگون از جای جای

                                جهان، به‌ویژه ایران و سوریه، گردآوری شد. مامون

                                عباسی، پسر هارون، کارهای پدر را پی گرفت و به

                                سفارش ابوسهل فضل بن نوبخت اهوازی، بنیادی به نام

                                بیت الحکمه(خانه‌ی دانش) به تقلید از گندی‌شاپور

                                اهواز ساخت. او گروهی از مترجمان را به ریاست

                                یوحنا بن ماسویه، دانشمند ایرانی مسیحی، در آن‌جا

                                گرد آورد و همچنین گروهی را به هند، ایران و

                                قسطنطنیه فرستاد تا کتاب‌های مفید را گردآوری

                                کنند. به این ترتیب، ترجمه‌ی آثار علمی، فلسفی و

                                ادبی از زبان‌های سُریانی، پهلوی، هندی و یونانی

                                به زبان عربی، که از همان سده‌ی نخست هجری آغاز

                                شده بود، شتاب گرفت.

                                شکوفایی تمدن اسلامی

                                ترجمه‌ی آثار علمی تمدن‌های پیشین به عربی باعث شد

                                که برای نخستین بار بخش عمده‌ا‌ی از دستاوردهای

                                علمی و فرهنگی بشر تا آن زمان، کنار هم قرار گیرد.

                                مسلمانان به طبقه‌بندی این دستاوردها و بررسی

                                آن‌ها پرداختند و به این ترتیب راه را برای

                                پیشرفت‌های بعدی هموار کردند. به‌زود تولیدی علمی

                                نیز رشد پیدا کرد و ترجمه‌ی دانش دیگران جای خود

                                را به تالیف و نوآوری‌ داد. کوشش دانشمندان ایرانی

                                این تمدن را به چنان شکوفایی رساند که تا آن

                                روزگار سابقه نداشت و تا صد‌ها سال پیشاهنگ دنیای

                                متمدن بود. فرهنگ و تمدن اسلامی چنان شکوه و

                                جاذبه‌ای داشت که تا سال‌های زیادی اروپایی‌ها به

                                جهان اسلام سفر می‌کردند تا در دانشگاه‌هاى شناخته

                                شده‌ی آن روزگار به فراگیری دانش و فن بپردازند.

                                زمینه‌های نوزایی در اروپا

                                مسلمانان در سال 711 میلادی توانستند بخش جنوبی

                                اسپانیا(اندلس) را از فرمان ویزیگوت‌ها، گروهی از

                                بربرهای اروپا، بیرون کنند. حکومت اسلامی اندلس با

                                پشتیبانی از دانشمندان باعث شکوفایی تمدن اسلامی

                                در این ناحیه شد، به طوری که برخی از روحانیون

                                مسیحی، از جمله پاپ سیلوِستِر دوم، براى فراگیری

                                دانش به آن‌جا سفر ‌کردند و زبان عربی ‌آموختند.

                                شهر سیسیل(صقلیه) در ایتالیا نیز باعث راه یافتن

                                فرهنگ و تمدن اسلامی به اروپا شد. جنگ‌های صلیبی

                                نیز بر ارتباط اروپاییان با مسلمانان بیش‌تر

                                افزود. در دوران نوزایی اروپا، نخستین دانشگاه‌های

                                اروپایی به سبک دانشگاه‌های اسلامی که جامعیه،

                                کلیّه و نظامیه نامیده می‌شدند، ساخته شد. واژه‌ی

                                یونیوِرسیته که در زبان انگلیسی برای دانشگاه به

                                کار می‌رود، ترجمه‌ی لاتین جامعیه است.

                                رو به نشیب

                                در سده‌ی پنجم و ششم هجری پاره‌ای از تعصب‌های

                                فرقه‌ای روند رشد تمدن اسلامی را آهسته کرد. یورش

                                مغول‌ها با آتش زدن کتاب‌خانه‌ها و کشته شدن یا

                                کوچ بسیاری از دانشمندان، همراه بود. این آسیب‌ها

                                باعث رکود تمدن اسلامی شد. در همین دوران بود که

                                اروپاییان دوران نوزایی را پشت سر گذاشتند و

                                انقلاب صنعتی را تجربه کردند. اروپاییان قدرتمند

                                به استعمار کشورهای اسلامی روی آوردند و باعث

                                ویرانی بیش از پیش این سرزمین‌ها شدند. به زودی،

                                سرزمین‌های اسلامی چنان از دانش و آگاهی دور شدند

                                که حتی پیشینه‌ی تمدنی خود را نیز از یاد بردند.

                                حیات دوباره

                                از حدود یک قرن و نیم پیش، برخی از اندیشمندان

                                مسلمان، از جمله سید جمال الدین اسدآبادی و اقبال

                                لاهوری، به احیای تفکر اسلامی در سرزمین‌های

                                اسلامی پرداختند. کارهای آنان آرام آرام به بیداری

                                مسلمانان و بیرون کردن استعمارگران از کشورهای

                                اسلامی منجر شد. این حرکت‌ها باعث امیدواری بیش‌تر

                                مسلمانان به بازسازی تمدن اسلامی شد. شاهد این

                                واقعیت نیز پیروزی انقلاب اسلامی مردم ایران است

                                که بدون وابستگی به بیگانگان و با تکیه بر فرهنگ

                                اسلامی به ثمر نشست و روز به روز بر شکوفایی آن

                                افزوده می‌شود و برای مسلمانان کشورهای دیگر، از

                                جمله لبنان، فلسطین، افغانستان، الجزایر و عراق،

                                الهام بخش شده است. بسیاری از اندیشمندان جهان با

                                اشاره به این جنبش‌ها از آغاز دوره‌ی دوم شکوفایی

                                تمدن اسلامی سخن می‌گویند.

                                نمونه‌هایی از دستاوردهای علمی تمدن اسلامی

                                پزشکی

                                زکریای رازی(313-251 هجری قمری)، بیش از 56 اثر در

                                زمینه‌ی پزشکی نوشت که مشهورترین آن‌ها الحاوی

                                است. کتاب طب المنصوری رازی(در 10 جلد) نخستین

                                کتاب پزشکی است که در غرب چاپ شده است. او نخستین

                                پزشکی است که از نخ‌هایی از جنس مو در جراحی

                                استفاده کرده است. همچنین او نخستین پزشکی است که

                                آبله را از سرخک و نقرس را از روماتیسم، مجزا

                                دانسته و توصیف دقیقی از این بیماری‌ها نوشته است.

 

                                ابوعلی سینا(428-370 هجری قمری)،کتاب قانون را

                                نوشت که تا سال 1650 میلادی در دانشگاه‌های معتبر

                                جهان تدریس می‌شد. این کتاب، که فرهنگ‌نامه‌ی

                                پزشکی است، دست کم 86 بار ترجمه شده است. ابن سینا

                                نخستین پزشکی است که از بیمار‌‌شدن استخوان‌ها‌

                                سخن گفته است.

                                ابولقاسم زهراوی، کتاب التصریف را در مبانی جراحی

                                نوشت که به لاتین ترجمه شده است. او سه روش بخیه

                                زدن را، که بیش‌تر در جراحی شکم به کار می‌رود،

                                ابداع کرده است. همچنین راهکارهایی برای تسهیل

                                زایمان‌های غیرطبیعی پیشنهاد کرده است که امروزه

                                نیز استفاده می‌شود. خرد کردن سنگ مثانه در مثانه

                                از نوآوری‌های دیگر اوست.

                                ابن زهر اندلس کتاب مهمی در زمینه پادزهر نوشت. به

                                علاوه، سیر بیماری سرطان معده را بسیار خوب شرح

                                داده است.

                                حنین بن اسحاق، نخستین کتاب را در چشم‌پزشکی نوشت

                                کتاب او همراه کتاب علی بن عیسی و عمار موصلی،

                                منبع اصلی چشم پزشکی اروپا شد.

                                داروشناسی

                                ابن بیطار(وفات 646 هجری قمری)، در کتاب الجامع

                                المفردات الادویه و الاغذیه که به صورت الفبایی

                                تنظیم شده است، هزار و چهارصد داروی حیوانی، گیاهی

                                و معدنی، روش استفاده از آن‌ها و این که کدام یک

                                را می‌توان به جای دیگری استفاده کرد، شرح داده

                                است. او در نوشتن این اثر بزرگ از مشاهده‌های خود

                                در سفرهای علمی متعدد به سرزمین‌های مشهور آن زمان

                                و کتاب‌های 150 صاحب نظر از جمله ابن جلجل، رازی و

                                ابن سینا بهره گرفته است. او در این کتاب نام

                                داروهای مختلف را به زبان‌های مختلف آورده است.

                                بیمارستان

                                تاریخ‌نگاران بیش از 80 بیمارستان پیشرفته را در

                                سرزمین‌های اسلامی توصیف کرده‌اند. بیمارستان

                                بغداد که در زمان هارون‌ الرشید ساخته شد،

                                مهم‌ترین و پیشرفته ترین آن‌ها بوده است. محل این

                                بیمارستان با دقت و بر اساس خوبی آب و هوا انتخاب

                                شد و آب دجله با لوله‌های سفالی به داخل همه‌ی

                                اتاق‌های آن جریان داشت. رازی هنگام انتخاب محل

                                بیمارستان عضدی بغداد، تکه‌های گوشت گوسفند را در

                                مکان‌های مختلف شهر آویزان کرد و آن‌ها را پس از

                                24 ساعت باهم مقایسه کرد. هر کدام تمییزتر و

                                سالم‌تر بودند، در محل آویزان شدن آن، بیمارستان

                                عضدی را ساختند. در این بیمارستان‌ها بیماران را

                                رایگان درمان می‌کردند. به علاوه، پس از این که

                                بیماران بهبود می‌یافتند، مبلغی به آنان پرداخت

                                می‌شد تا به کار کردن در چند روز نخست پس از

                                بهبودی نیاز پیدا نکنند تا مبادا بیماری آنان

                                بازگردد.

                                جامعه شناسی

                                ابن خلدون(808-732 هجری قمری)، کتاب تاریخ جهان

                                خود را به نام العِبَر نوشت و در مقدمه‌ی آن به

                                تجزیه و تحلیل رابطه‌های حاکم بر سازمان‌های سیاسی

                                و اجتماعی بشر بر پایه‌ی عامل‌های محیطی و روانی

                                پرداخت. او در این مقدمه در واقع به علل جامعه

                                شناختی پیشرفت و پسرفت تمدن‌ها می‌پردازد. این

                                مقدمه از خود کتاب مشهور تر شد و هنوز هم مورد

                                استفاده‌ی پژوهشگران شرقی و غربی است.

                                فیزیک

                                ابن هیثم(430-354 هجری قمری)، قانون‌های شکست نور

                                را کشف کرد. به روش علمی ثابت کرد که بازتاب

                                پرتوهای نور از روی چیزها به چشم، باعث تشکیل

                                تصویر معکوس روی شبکیه‌ی چشم می‌شود. او نخستین

                                دانشمندی است که از نقش مغز در تفسیر تصویر سخن

                                گفته است. ارتفاع جو زمین را با بررسی شکست نور

                                محاسبه کرد. قانون اول ترمودینامیک را شرح داد.

                                اتاق تاریک درست کرد و با آن آزمایش انجام داد. او

                                چرخ تراشی داشت که با ان عدسی‌ها و آیینه‌های

                                خمیده را برای تجربه‌های خود می‌ساخت.

                                کمال‌الدین فارسی تفسیری بر شاهکار ابن هیثم، کتاب

                                المناظر، نوشت. او علت به وجود آمدن رنگین کمان در

                                آسمان را به درستی شرح داده و برای اثبات نظر خود،

                                آزمایش‌ انجام داده است

                                عبالرحمن خازنی(تولد 550 هجری قمری) کتاب میزان

                                الحکمه را نوشت که آن را مهم‌ترین اثر دانشمندان

                                مسلمان در مکانیک دانسته‌اند. او در زمینه‌ی

                                گرانش، مقاومت سیالات در برابر حرکت، وزن مخصوص

                                سیالات و اندازه‌گیری وزن مخصوص مواد سخت

                                پژوهش‌های دقیقی انجام داده است.

                                شیمی

                                جابر بن حیان، به جای روش ساده‌ی ذوب فلز، روش حل

                                کردن فلز را به کمک اسید نیتریک، اسید سولفوریک،

                                جوهر نمک و تیزاب سلطانی(که خود اختراع کرده بود)

                                ابداع کرد. او را پایه‌گذار دانش شیمی می‌دانند.

                                زکریای رازی الکل را به صورت خالص تهیه کرد،

                                واژه‌ی الکحول که به زبان انگلیسی نیز راه یافته

                                است، به معنای خالص‌ترین است. از آن‌جا که از این

                                ماده برای شست و شوی چشم استفاده می‌کردند،

                                چشم‌پزشکان مسلمان به الکحال مشهور شدند. رازی

                                نخستین دانشمندی است که شیمی آزمایشگاهی را به

                                خدمت پزشکی گرفت.

                                بسیاری از نام‌های شیمیایی که امروزه در همه‌ی

                                زبان‌های دنیا به کار می‌روند، از یادگارهای

                                شیمی‌دانان مسلمان است: شیمی(کیمیا)، نیل(آنیلین)،

                                تالکوم(طلق)، زرنیق(آرسنیک)، بوره(براق)، قلیا،

                                آلدئید، زاج سفید، آلیزارین، پتاسیم، سولفور، و

                                ....

                                کتابخانه

                                در بغداد بیش از صد کتاب‌خانه وجود داشته است. هر

                                مسجدی کتاب‌خانه‌ای داشت. تالار اصلی هر بیمارستان

                                که محل مراجعه‌ی تازه‌واردها بود، قفسه هایی پر از

                                کتاب داشت.

                                در زمان حَکَم دوم، خلیفه‌ی اموی آندولس،

                                کتابخانه‌ی قرطبه بیش از 400 هزار جلد کتاب داشت و

                                فقط فهرست کتاب‌های آن بیش از 44 جلد بود.

                                کتاب‌خانه‌ی سلطان مراکش، که هنگام بازگشت از

                                آندلس، به دست دزدان دریایی افتاد، بیش از 350

                                هزار جلد کتاب بود که به دست فیلیپ سوم، پادشاه

                                اسپانیا رسید و هسته‌ی اصلی کتاب‌خانه‌ی معروف

                                اسکوریال اسپانیا شد.

                                فلسفه

                                الکندی(260-185 هجری قمری)، نخستین فیلسوف جهان

                                اسلام، 270 رساله در منطق و فلسفه و دیگر شاخه‌های

                                علم نوشت. وی بنیان‌گذار شاخه‌ای از فلسفه اسلامی،

                                به نام فلسفه‌ی مشایی، است.

                                ابن سینا، نخستین فیلسوف جهان اسلام است که

                                کتاب‌های منظم و کاملی در فلسفه نوشته است.

                                سهروردی فلسفه و عرفان را در هم آمیخت و شاخه‌ی

                                جدیدی را در فلسفه به عنوان فلسفه‌ی اشراقی بنیان

                                گذاری کرد.

                                ابن رشد(595-520 هجری قمری)، شرح‌های کاملی بر

                                فلسفه‌ی ارسطو نوشته و از این رو در اروپا به شارح

                                ارسطو مشهور شد. او در کتاب‌های خود سخن ارسطو را

                                از سخن خود جدا کرده و همین امر باعث توجه

                                اروپایی‌ها به او شده است. دانته از او با عنوان"

                                آن‌که تفسیر بزرگ را نوشت" یاد کرده است.

                                ابن طفیل، داستان فلسفی حی بن یقظان را نوشت که به

                                15 زبان ترجمه شده است. داستان‌های رابینسون

                                کروزوئه، کتاب جنگل و داستان‌های تارزان برداشت

                                ضعیفی از این داستان باشکوه‌اند.

                                ملاصدرا، نظام فلسفی مبتنی بر شناخت وجود را

                                پایه‌ریزی کرد. وی را محل به هم رسیدن چهار جریان

                                فلسفه، عرفان، کلام و تفسیر می‌دانند.

                                ریاضی

                                محمد بن موسی خوارزمی(وفات 249 هجری قمری)، کتابی

                                با عنوان جبر و مقابله( جبر و کاربرد آن در زندگی)

                                نوشت و در آن روش محاسبه با عددهای هندی را شرح

                                داد. این کتاب به لاتین ترجمه شد و عددهای هندی از

                                طریق آن به اروپا راه یافت. به علاوه،کتاب مهمی در

                                روش حل معادله‌های درجه دوم نوشت که به عنوان

                                الگوریتمی در اروپا منتشر شد. او در این کتاب

                                واژه‌ی شیئ(چیز) را برای مقدار ناشناخته به کار

                                برده است. وقتی کتاب او به اسپانیایی ترجمه شد،

                                واژه‌ی شیء به صورت xay رونویسی شد، چون در

                                اسپانیایی x به صورت ش تلفظ می‌شود. طی زمان این

                                واژه به صورت x خلاصه شد و اکنون نشانه‌ی جبری

                                جهانی است.

                                ابولوفای بوزجانی(نیشابوری) ریاضی‌دان و اخترشناس

                                ایرانی، کتاب هندسه را نوشت و در آن کتاب، روش

                                رسم‌کردن شکل‌های گوناگون هندسی با خط‌کش و پرگار

                                و ساختن چندوجهی‌های منظم را نوشته است .

                                خواجه نصیر طوسی، مثلثات را در قالب مستقلی از علم

                                نجوم ریخت و با این ابتکار گام مؤثری در پیشرفت و

                                توسعه‌ی این علم برداشت . یکی از آثار نفیس او که

                                به همین موضوع اختصاص دارد ، کتاب «کشف‌القناع عن

                                اسرار شکل‌القطاع» است. وی در این کتاب دربار ه‌ی

                                شکل قطاع، محاسب ه‌های سینوس و کسینوس، نظری ه‌ی

                                چهارضلعی ‌ ها، حل مثلث ‌ های مسطح و کروی و مباحث

                                دیگر با استفاده از تجارب ه‌های علمای گذشته داد

                                سخن داده است. لانکوچری هندسه‌ی فضایی را برپایه‌ی

                                اصل پنجم از اصول هندسه‌ی مسطحه‌ی خواجه نصیر طوسی

                                بنیان‌گذاری کرد.

                                غیاث‌ الدین کاشانی، کاشف حقیقی کسر اعشاری است و

                                اندازه‌ی دقیقی از عدد پی به دست آورده است. کتاب

                                مفتاح الحساب او را یکی از برجسته‌ترین کتاب‌ها

                                درباره‌ی محاسبه و نظریه‌ی اعداد می‌دانند.

                                عمر خیام(517-429 هجری قمری) جبر خیام از

                                برجسته‌ترین کتاب‌های ریاضی است. وی معادله‌ها را

                                تا درجه‌ی سوم به روش هندسی حل کرده است. تقویم

                                جلالی، که هنوز در ایران رایج است و از تقویم

                                میلادی بسیار دقیق‌تر است، از شاهکارهای اوست.

                                زمین‌شناسی

                                ابوریحان بیرونی(442-362 هجری قمری)، ریاضی‌دان،

                                اخترشناس، پژوهشگر تاریخ و جغرافیا، نخستین

                                دانشمندی است که علت پدید آمدن چاه‌ها و چشمه‌هایی

                                را که آب از آن‌ها فوران می‌کند(چاه‌های آرتِزین)

                                به صورت علمی توضیح داده است. او از حرکت زمین به

                                دور خورشید سخن گفته و شب و روز را بر اساس این

                                حرکت توضیح داده است. به علاوه، برای به دست آوردن

                                وزن مخصوص فلزها و سنگ‌های بارازش، ترازوی ویژه‌ای

                                درست کرد. وی از دگرگونی‌های زمین‌شناختی به خوبی

                                آگاه بوده است.

                                اخترشناسی

                                خواجه نصیرالدین طوسی(672-597 هجری قمری)،

                                منظومه‌ی سیاره‌ای جدیدی طرح ریزی کرد که شاگردش

                                قطب الدین شیرازی آن را کامل کرد. در این منظومه،

                                برخلاف منظومه‌ی بطلمیوس، زمین درست در مرکز عالم

                                قرار دارد. هولاکوخان مغول را به ساختن رصدخانه‌ی

                                مراغه تشویق کرد.

                                ابن شاطر، برجسته‌ترین اخترشناس قرن هشتم هجری،

                                مدیر سازمان تعیین وقت نماز از طریق دانش

                                اخترشناسی بود. وی در الگوی سیاره‌ای خود تغییرات

                                نوی در الگوی بطلمیوس به وجود آورد و از آن‌جا که

                                الگوی وی از نظر ریاضی همان الگوی کوپرنیک است،

                                این پرسش مطرح است که آیا الگوی او به اروپا رفته

                                است یا نه.

                                البتانی، که برخی او را بزرگ‌ترین اخترشناس اسلامی

                                می‌دانند، روش تازه‌ای برای تعیین زمان مشاهده‌ی

                                هلال ما کشف کرد و پژوهش گسترده‌ای درباره‌ی

                                خورشدگرفتگی و ماه‌گرفتگی انجام داد. ترجمه‌ی کتاب

                                معروف او، الزیج،تا زمان نوزایی یکی از کتاب‌های

                                اصلی اخترشناسی در غرب بود.

                                جغرافیا

                                ابن حوقل، جغرافی‌دان قرن چهارم، حدود 30 سال به

                                سرزمین‌های مهم آن زمان، از جمله اسپانیا، مصر،

                                ایران، جزیره‌ی سیسیل در ایتالیا و شمال آفریقا

                                سفر کرد و مشاهده‌های خود را در کتابی با نام

                                المسالک و الممالک گردآورد. او در این کتاب

                                اطلاعات بارزشی درباره‌ی زندگی مردم و فراورده‌های

                                کشاورزی و صنعتی شهرهای مختلف فراهم کرده‌است و در

                                نقشه‌های دقیقی که در این کتاب آورده‌، راه‌ها و

                                فاصله‌ی شهرها را نیز مشخص کرده است.

                                ابن خردادبه، جغرافی‌دان و تاریخ‌نگار ایرانی،

                                مدیر سازمان خبررسانی معتمد عباسی بود. او براساس

                                مطالعه‌ی نوشته‌های پیشینیان و گزارش‌هایی که از

                                خبررسانان و بازرگانان به دست می‌آورد، کتاب

                                المسالک و الممالک خود را نوشت که به جغرافیایی

                                طبیعی، سیاسی و انسانی سرزمین‌های اسلامی و برخی

                                سرزمین‌های دیگر پرداخته است

                                ابوریحان بیرونی عرض و طول جغرافیایی شهرهای مهم

                                آن زمان را تعیین کرده است. کتاب تحقیق ماللهند،

                                نمونه‌ی کاملی از پژوهش‌های مسلمانان در زمینه‌ی

                                جغرافیایی انسانی و فرهنگ فولکلور است.

                                دریانوردی

                                ابن ماجد، مهم‌ترین دریانورد قرن نهم هجری بود که

                                تجربه‌های شخصی او از دریای سرخ و اقیانوس هند،

                                دقیق‌ترین توصیف این مکان‌ها در قرون وسطی است. او

                                بیش‌تر راه‌های دریایی آن زمان را از دریای سرخ به

                                شرق افریقا و از شرق افریقا تا چین را پیموده بود

                                و به شیر دریای خروشان مشهور شده بود. او 38 اثر

                                در زمینه‌ی اخترشناسی و دریانوردی نوشته است. او

                                کتابی به نام الفوائد نوشته است که راهنمای

                                دریانوردان بوده و بدون آن پیمودن اقیانوس هند

                                بسیار مشکل بوده است.

                                مکانیک

                                احمدبن موسی بن شاکر خراسانی، چرخ‌های آبی، پمپ‌ها

                                و ماشین‌هایی ساخت که برای بالا کشیدن آب به کار

                                می‌رفتند. وی کتابی به نام الحِیَل نوشت که مرجع

                                شناختن و ساختن دستگاه‌های مکانیکی است.

                                ساعت‌هایی که با فشار آب، فشار جیوه، اثر حرارت

                                شمع یا وزنه به حرکت در می‌آمدند و نوعی ساعت

                                خورشیدی زنگ‌دار از نوآوری‌های مسلمانان است.

                                هارون الرشید در سال 807 میلادی، سفیری را به

                                دربار کارل کبیر قیصر فرانک‌ها فرستاد و نمونه‌ای

                                از ساعت‌های آبی زنگ‌دار را به او هدیه کرد.

                                زیست‌شناسی

                                علی بن عباس آندُلُسی نخستین دانشمندی است که

                                حرکت‌های رحم و نقش آن‌ها را در زایمان کشف کرده

                                است. او هزاران سال پیش‌تر از داروین از اصل انواع

                                و پیدایش آن‌ها بر اثر تغییرات ضروری در پاسخ به

                                شرایط محیط زیست، سخن گفته است.

                                ابن نفیس، چکیده‌ی کتاب قانون ابن سینا را نوشت و

                                در آن از گردش خون ششی(گردش خون کوچک) سخن گفته

                                است. اثر جالب دیگر او، کتاب الارجوزه فی الطب است

                                که چکیده‌ی کتاب قانون به شعر است.

                                طبقه‌بندی علوم

                                ابونصر محمد فارابی(339-258 هجری قمری)، کتاب

                                احصاءالعلوم را در رده‌بندی علوم نوشت که کتاب

                                تقسیم فلسفه‌ی گوندیسالینوس از آن اقتباس شده است.

                                وی نوشته‌های مهمی در زمینه‌ی شناخت موسیقی نوشته

                                است.

                                تاریخ

                                محمدبن جریر طبری تاریخ نوع بشر را از ابتدای

                                آفرینش جهان تا زمان حیات خود نوشت.

                                ابوالحسن مسعودی(وفات 345 هجری قمری) اثر معرف

                                تاریه مسعودی را در 30 جلد نوشت. وی آثاری در

                                زمینه‌ی جغرافیا و زمین‌شناسی نیز دارد.

                                ابن خلدون(808-732 هجری قمری)، که به فیلسوف تارخ

                                مشهور است، کتاب العبر را نوشت که تاریخ معتبری

                                درباره‌ی شمال آفریقا است. مقدمه‌ی این کتاب از

                                خود کتاب مشهورتر شده است. وی در این مقدمه

                                پیرامون فراز و فرود تمدن‌ها و فرهنگ‌ها بحث کرده

                                است.

                                فهرست نام‌آوران تمدن اسلامی

                                1. جابر بن حیان ازدی طوسی(103 تا 200 قمری/721 تا

                                815 میلادی)؛ شیمیدان

                                2. محمد بن موسی خوارزمی(درگذشته 249 قمری/863

                                میلادی)؛ ریاضیدان و اخترشناس

                                3. ابن مقفع(‌ 106 تا 142قمری‌/ 724 تا 759میلادى؛

                                مترجم متن‌های ایرانی به عربی‌

                                4. ابویوسف یعقوب بن اسحاق کندی(185 تا 260

                                قمری/801 تا 837 میلادی)؛ فیلسوف و دانشمند

                                5. ابومشعر بلخی(171 تا 272 قمری)؛ اخترشناس

                                6. حنین بن اسحاق(194 تا 263 قمری/810 تا 877

                                میلادی) پزشک و مترجم متن‌های یونانی به عربی

                                7. ابن رسته(درگذشته 290 قمری)؛ جغرافیدان و

                                جهانگرد

                                8. ابن خردادبه(211 تا 300 هجری/ 815 تا 912

                                میلادی)؛ جغرافیدان

                                9. ثابت بن قره(211 تا 288 قمری/628 تا 901

                                میلادی)؛ ریاضیدان و اخترشناس

                                10. محمد زکریای رازی(251 تا 313 قمری/865 تا 925

                                میلادی)؛ پزشک، داروساز و دانشمند

                                11. محمد جریر طبری(224 تا 310 قمری)؛ تاریخ‌نگار

                                و تفسیرکننده‌ی قرآن

                                12. ابن یونس(399 قمری/ 1009 میلادی)؛ ریاضیدان

                                13. ابونصر فارابی(258 تا 339 قمری/870 تا 950

                                میلادی)؛ فیلسوف و موسیقیدان

                                14. عبدالرحمن صوفی(903 تا 986 میلادی)؛ اخترشناس

                                15. علی بن عباس اهوازی(درگذشته 384 قمری/ 994

                                میلادی)، پزشک

                                16. ابوالقاسم بن عباس زهراوی(324 تا 404 قمری/

                                936 تا 1013 میلادی)، پزشک جراح

                                17. ابوالوفای بوزجانی(328 تا 388 قمری)؛ ریاضیدان

                                و اخترشناس

                                18. ابن ندیم(سده‌ی چهارم قمری/ دهم میلادی)؛

                                کتاب‌شناس

                                19. ابن وحشیه(سده‌ی 3 و 4 قمری/ 9 و 10 میلادی)؛

                                مترجم و گیاه‌شناس

                                20. ابوالجود خراسانی(سده‌ی 4 قمری/ 10 میلادی)؛

                                ریاضیدان

                                21. ابوالحسن شمسی هروی(سده‌ی 4 قمری/ 10 میلادی)؛

                                ریاضیدان

                                22. ابوالحسن طبری(سده‌ی 4 قمری/ 10 میلادی)؛ پزشک

                                23. اخوان الصفا(سده‌ی 4 قمری/ 10 میلادی)؛

                                دانشمندان و فیلسوفان

                                24. ابن حوقل(درگذشته 367 قمری/978میلادی)؛

                                جهانگرد و جغرافیدان‌

                                25. ابوالحسن مسعودی(وفات 345 قمری/ 956 میلادی)؛

                                تاریخ‌نگار و جهانگرد

                                26. ابوسهل مسیحی جرجانی(درگذشته 400 قمری/ 1010

                                میلادی)؛ پزشک، اخترشناس و ریاضیدان

                                27. ابو علی مسکویه(درگذشته 421 قمری/ 1030

                                میلادی)؛ پزشک و تاریخ شناس

                                28. ابن سینا(370 تا 428 قمری/980 تا 1037

                                میلادی)؛ پزشک و فیلسوف

                                29. ابن هیثم(354 تا 430 قمری/ 965 تا 1039

                                میلادی)؛ فیزیکدان

                                30. ابوریحان بیرونی(362 تا 442 قمری/ 973 تا 1051

                                میلادی)؛ زمین‌شناس، ریاضیدان، مردم‌شناس و

                                اخترشناس

                                31. ابوالقاسم مسلمه المجریطی(درگذشته 398 قمری/

                                1007 میلادی)

                                32. عمر خیام نیشابوری(429 تا 526 قمری/ 1038 تا

                                1132 میلادی): ریاضیدان و اخترشناس

                                33. ابن تلمیذ(465 تا 560 قمری/ 1073 تا 1165)؛

                                پزشک و داروشناس

                                34. ابن باجه(درگذشته 533 قمری/ 1139 میلادی)؛

                                فیلسوف

                                35. عبدالرحمن خازنی(درگذشته 550 قمری/ 1155

                                میلادی)؛ فیزیکدان

                                36. ابن طفیل(درگذشته 581 قمری/1185 میلادی)؛

                                فیلسوف

                                37. ابن رشد(520 تا 595 قمری/ 1126 تا 1198

                                میلادی)؛ فیلسوف و پزشک

                                38. فخر الدین رازی(544 تا 606 قمری/ 1150 تا 1210

                                میلادی)؛ فیلسوف و تفسیر کننده‌ی قرآن

                                39. ابن صلاح همدانی(درگذشته 548 قمری/ 1153

                                میلادی)؛ ریاضیدان

                                40. بهاءالدین ساعاتی خراسانی(553 تا 604 قمری/

                                1158 تا 1208 میلادی)؛ ساعت‌ساز و مکانیکدان

                                41. ابن بیطار اندلسی(586 تا 646 قمری 1179 تا

                                1248 میلادی)؛ گیاه‌شناس و داروشناس

                                42. نصیر الدین طوسی(597 تا 672 قمری/ 1201 تا

                                1274 میلادی)؛ ریاضیدان و اخترشناس

                                43. ابن نفیس(درگذشته 687 قمری/ 1288میلادی)، پزشک

                                و زیست‌شناس

                                44. قطب الدین شیرازی(634 تا 710 قمری/ 1236 تا

                                1311 میلادی)؛ فیزیکدان و ریاضیدان

                                45. کمال الدین فارسی(درگذشته 720 قمری/ 1320

                                میلادی)؛ فیزیکدان و ریاضیدان

                                46. ابن بطوطه(703 تا 779 قمری 1304 تا 1377

                                میلادی)؛ جهانگرد

                                47. ابن شاطر(704 تا 777 قمری/ 1304 تا 1375

                                میلادی)؛ اخترشناس و ریاضیدان

                                48. ابن خلدون(732 تا 808 قمری 1332 تا 1406

                                میلادی)؛ تاریخ‌شناس و جامعه‌شناس

                                49. ابو اسحاق کوبنانی(886 قمری/ 1481 میلادی)؛

                                ریاضیدان و اخترشناس

                                50. ملاصدرای شیرازی(979 تا 1050 قمری/ 1571 تا

                                1640 میلادی)؛ فیلسوف

 

 

 

                                منبع:

                                1. نصر، سید حسن. علم و تمدن در اسلام، انتشارات

                                خوارزمی، چاپ دوم ترجمه‌ی فارسی 1359

                                2. هونکه، زیگرید. فرهنگ اسلام در اروپا، ترجمه‌ی

                                مرتضی رهبانی، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، چاپ چهارم

                                1373

                                3. زرین‌کوب، عبدالحسین. کارنامه‌ی اسلام.

                                انتشارات امیرکبیر، چاپ دوم 2535 شاهنشاهی

                                4. یوسف حسن، احمد. هیل، دونالد. تاریخ مصور

                                تکنولوژی اسلامی. ترجمه‌ی ناصر موفقیان انتشارات

                                علمی و فرهنگی، چاپ اول 1375

 

 

 

 

نقل از  جزیره دانش